gheen blijvend stede / maer verschiet vande eene stede tot de ander / want het zijn besloten winden.
Hydropus Is watersucht / welck comt van een quade Lever die vercout is met met die aderĕ des Levers / ende die watersuchtighe lieden zijn meestendeel coortsich ende dorstich.
Calculus (*)Is den Steen die inde Nieren ofte Blaese groeyet /waer af sy groote pijn crijgen als die verschiet / maer die pijn hout stede. Sy hebben walginge van haer spijse / sy rispen ende hebbĕ groote steeckten in haer lendens / bysonder als sy bucken sullen.
Hemerroides Is aemby oft den Speen / ’t welc comt van overvloedicheyt vă bloet / dat die natureselfs uitdrijft / ende soo hem selven helpt om uit te drijven het swaermoedich bloet / ende dat is seer goet alst niet te langh en duert.
Nensium superfluus Fluxus Comt van dun verhittent bloede.
Mensium suppressio Comt van dick slijmerigh bloet die de aderen verstoppen.
Praefocatio uteris Comt van een quade opstijginghe uit quaet woelende bloet.
Arthritis Ist Flerecijn / is een slapheyt der Senuwen comende van overvloedige ende fluymachtige vochticheyt ende ledicheyt eň veel wijns ende costelijcken dranck te drincken.
Lues Venerea (*) Sijn die Pocken. Die welcke van onsuyverheyt plegen haren oorspronck te nemen
Pestis Beteeckĕt die Peste. En dees come principalijc van een vierige verdorven luchte oock van vuylen stanck van morassen / goten onbegraven prijen doode walvisschen ende dierghelijcke vuylicheyt pleech de peste af te groeyen.
Febris Beteeckent die coortse / ’t welck is eĕ onnatuerlijcke hitten / ende daer zijn veelderhande coortsen

Febria

vorige pagina
index

die het bloet waterich maeckt eň de coleuren des aensichts groen ende bleeck maeckt.
Spienis  (*) cumor Is swellinghe vande Milte / die welcke indĕ slincker zijde seer wijt uit wast / door welcke passie eĕ mensche can qualijck sijn werck doĕ / en is dorstich / aenborstich / inde mont is veel speecksel die buyck staet stijf gespannen van winden / die mont rieckt qualijck / die kiesen worden hol / ’t aensicht crijght swerte plecken / eň dese passie comt van melancolich bloet / ’t welc inde aderĕ des Mens verborghen leydt / ende dees lieden zijn dickwils toornich.
Icteritia (*) Geelsucht comt van overvloedicheyt des Gals / waer af het wit der oogen / het aensichte / die urine ende camer ganck geel wordĕ / den appetijt vergaet / die dorst wast aen den mont wordt bitter ’t hooft heeft pijne / die leden sijn slappe.
Vermium iucscatio Vanden wormen teeckenen hier af sijn jeuckinghe inde eynde ende inde neusgaten / sy beven / sy sweeten / walghen / hoesten ende gheven over ofte braken / sy sijn vael int aensicht / ende zijn couwelijc / sy roepen inde slape / knerssen op de tandĕ / sy zijn hongerich ende dorstich / wijt van oogen / sy hebben altemet eĕ stijve buycke eň hebben den buyck loope / hier af sijn meest onderwarich kinderen die veel eten.
Dysenteria (*) Het root melisioen (*) ende den buyckloope comen van scherpe / bijtende / stinckende humeuren / gegroeyt inde dermen / comt oock van onverteertheydt inde Maghe ende van bedorven spijsen / waer af comt pijne / ende stekinge int ingewant ende versweeringe / waer af sy lossen / etterighe ende bloedighe materie ende oock schielinge der dermen
Colicompas (*)Is een wint gesloten inde dermen genaemt colon. Ende dese pijne soo scherp als ofse met een priem gesteken wordĕ / ende hout oock

geen

vorige pagina
index

hebben vă toornicheyt / overvloedigh brassen / spijse die wint aenbrengt / oft dat mĕ arbeyt doet boven sijn machte. En dese sickte voeltmen alsmen een handt op ’t herte leyt / soo ghevoeltmen bevinge ende cloppinghe.
Syncope (*) Is een haestige hertvange of swijminghe comende van te veel wakens / gramschappe / droefheydt / groote sorghe / sware vrees / pijne / hongher / ende arbeyden boven sijn macht.
Cholera (*) Is een onmatighe ontsteltenisse des Maeghs ende des buycks / comende van onlijdelijcke pijn eň stekingen. Soo dat een mensche gedwongen wort over te gheven / ’t welck comt van overvloedicheyt des Gals.
Singultus (*) Is de hicke / die by poosen den mensche opbreeckt / eň dees comt van te veel vervoltheyt eň overvloedige vochtiheydt des Maeghs.
Cardialgia sive dolor stomachi Is een pijne ofte ontsteltenisse des Maeghs comende van eenige fenijnige vochticheydt die het sweet doet uitbreken / ende ’t herte benaut maeckt ende oock swijminge aenbrenght met een coortse.
Ventruculi (*) cruditas Is een rauwicheydt oft onverteerentheyt dĕ Maeghs / als den mensche geen appetijt en heeft om eten / ende comt dickwils vă inwendige dicke fluymen of vande Galle oft van ongetemperde humeuren / aenbrengende walginghe / rispinge / brakinghe / alsmen die Maghe altemet overladende is.
Oppilario hepatris Dat is verstoptheyt des Levers / comende van dicke trage humeuren / die het verborgens houden inde dunne aderkens des Levers / waer uit veel sickten comen inden mensche. Die hier gebreck af hebben crijgen groote pijn terstont na den eten.
Hepatis debilitas Dat is een cranckheyt des Levers / comĕde van ongetempertheyt des Lever

die

vorige pagina
index

Graviter audientes Beteeckent hert-hoorentheyt als ghehoor ghecrenckt is door vercoutheyt ende dicke humeuren die int breyn vergadert zijn / oft comt van eenige vervuylicheyt / die op stijght nae ‘tghehoor toe / of comt van eenighe catarren.
Haemoragia (*) Beteeckent bloeden uit den neuse / ’t welck die nature uit drijft / overmidts groote overvloedicheyt des bloets / waer door altemet die bloet aderkens borsten /eň maeckt den neuse seer bloeyende.
Anguina Beteeckent een seere kele als een mensche heeschspreeckt / en die comt van verhititcheyt des bloedts / waer af die ooghen roodt sijn / eň het aensicht ende den hals is mede root
Tussis Beteeckent de hoestĕ / ’t welck is een crachtige uitblasinge der naturen / die hem selven soect te helpen / om alsoo te ruymen ende te suyveren die verstoptheyt van fluymen / die inde pijpen der Lŏghen verborghen sijn.
Asthma (*) Is swaricheyt om te asemĕ sonder geluyt oft een amborsticheydt / comende meest van grove slijmerachtige fluymen die inde arteriĕ der Longhen door de groote slijmericheydt blijven hanghen.
Pleuritis Is een sweyringhe by die corte ribbe ende maeckt onlijdelijcke pijne ende stekinge / als oft met een priem gheschiedĕ / ende comt aen met cortheyt van asem / met hoeste ende met een heete koortse.
Sputum (*) sanguinis Is bloet overgeven / ‘twelck meest comt van volheyt des bloets / soo dat eenige aderĕ borstĕ van veelheyt des bloets ’t welc comt van gulsich eten ende drincken. Of het comt oock datter yet int lijf ghebroken of gheborsten is.
Cardiaca vel Palpitatio cordis Is een bevinghe ende cloppinge des herten / comende vă eenige opstijgende vapeuren of walmtĕ / die haer oorspronc

hebben

vorige pagina
index

becken aenden mondt ende van hem selven.
Catarrus Is een druppinghe van herssenen / comende somtijts van coude of van groote hittĕ / somtijts van overvloedicheyt vă etĕ eň drincken / ende hier tegen is goet het latĕ van de hooft-ader.
Spasmus (*) Is een spanninghe der senuwen als die tegens haer behoorlijcke nature ende ghewoonte getrocken worden / ende comt meest van overvloedicheyt van spijs ende dranck / of van ledicheydt als een mensch gheen exercitie heeft daer hy hem by verwermen mach / of oock van veelheyt van fluymen.
Melancolia ofte Swaermoedicheyt (*) / dees comt van Galle als daer veel quade en sware waterachtighe vochticheden in zijn of als de Milte bedorven is / waer af quade opstijginge geschien int breyn: oft comt ooc vă al te groote becommernisse ende quellagie die met dese passie gequelt zijn die zijn vael van aensicht / treurich van wesen / cleyn van polse / ende stilswijghende ende bevreest.
Insania seu Mania : Beteeckent een dulle sieckte / welcke passie comt uit die geelheyt văder Galle / die boven maeten door hittĕ verbrant zijnde / verandert in swerte materie ende van benedĕ opstijgende tot het breyn ofte Herssenen / maeckt ontsinnicheyt of rasernije / ende vă dese sieckte sijn meest onder warich jonghe lieden.
Catarasta (*) seu Suffusio Is een gebreck inde oogen als daer eenighe donckerheyt voor comt van een vlisken / waer door de ooghe duyster wort / ’t welck comt van eenige dicke humeuren die int gesichte verstijft zijn / soo dat een mensch daer door blint of qualijck siende wort.
Ophtalmia. (*)Is een groote pijne in de ooghen / ’t welck comt van vollijvicheyt eň overvloedicheyt van bloede / waer af die ooghen seer root worden ende overvloeyen van tranen.

Graviter

vorige pagina
index

of een heete sweeringhe / comende van overvloedich bloet / dat inde Herssenen ontsteken ende verhittend is.
Letargia. (*) Is een passie contrarie zijnde Phrenesie (*)/ ende is een crachtighe slapinghe / comende vă coude en vochtige Herssenen / bysonder inde memorie.
Congelatio is een bevriessinge ofte verstijvinge des verstants / eň maeckt den mensche sonder verstant / in sulcken schijne sittende of staende of liggende / als hem de siekte bevanght / ende comt vă coude drooghe Herssenen.
Apoplexia (*) oft Popelsije is een passie der Herssenen, die dat verstant ende sinnen met het gevoelen benemen door verstoptheyt ende loopinge vă Caterren. Die haren oorspronc hebben van coude grove fluymĕ. En dit gebreck crijgen meest oude lieden die traech sijn ende gulsige dronckaers die veel slapen.
Paralisis (*) Is eĕ beroertenisse waer door eň mensche lam wordt aen d’eene zijde van sijn lichaem welcke siecte eerst sijn oorspronc heeft uit het merrich van het rugge-been comende / van ongetemperde coude eň vochticheyt ende loopinge vă humeuren / die verstoptheyt maken inde Senuwĕ of Arterien / waer door den levent-makende geesten heur doorganck ende werckinghe belet worden.
Incubus (*)Is een passie van sware droomen als een mensche meent hy vande nacht merry versmoort wort / maer ten is niet anders dan swaer ende swert melancolich bloedt daer die boose veel onder werckt.
Epilepsia (*) Beteeckent die vallende sieckte / oft eĕ Evel comende van eenige fenijnige dampen ende walmten opstijghende int breyn. Die oorsprock hebbĕ van groote vochticheyt ende fluymĕ / want die Patient ter neer valt ende begint te schuym

becken

vorige pagina
index

Camil bier werm ghedronckĕ of ajuyn gegeten / of loock ’t welck is de boeren driakel (*).

Vande Nieren.

Die Nieren worden dickwils ghequelt metten Steen / ende haer pijnen voeltmĕ achter inde lendens / waer toe mĕ innemĕ mach notemuscaet met wat oly van soete Amandelĕ in bier of wijn / werm ingedroncken of met met van amelen vleesche ’t welck seer goet is.

Vande Blase

Die Blase heeft oock sijn ghebreken ende somtijts groote pijn / ’t welc wel can comĕ alsmen sijn water verhout / waer uit den steen ende ’t graveel aen-groyt. Tot versaechtinge van de pijn des Nieren / stetmĕ Parietaire (*) eň Camillen met wijn oft bier ende door gedaen zijnde drinckment / en men bint het cruyt op die Blase.

Hier na volghen die namen van veelderley Sieckten / met die oorsaecken / ende kennisse van dien.
Chephalagia (*), beteeckent hooft-pijn oft hooftsweere. Ende dees comt van een vervuylde Maghe of quade dompen int hooft / of van ongetemperde hitten of coude / of van te veel bloets / of windicheyt der geesten.
Hemicranea (*). Is een sware hooft-pijn / wesende alleen aende rechter oft slincker sijde des hoofts / welck men noemt schelu hooft-sweer.
Vertigo (*)Is een duyselinge int hooft / soo dat alledinck schijnt omme te draeyen / welc comt dicwils vă verhitttinge int bloet / waer af die Vapueren int hooft om draeyen als vlammen / soo dat een mensche dunckt buyten om te draeyen. Dat gheschiet binnen inde Herssenen.
Phrenitis (*)Is een rasende cortse inde herssenen

of een

vorige pagina
index

eĕ pot die aent vier staet en koockt / alsser cout water in gegoten wort terstont het koken oft het sieden belet / soo mede ist met die mage alsmen buytens tijt dickwils eet oft drinckt. Eň als die spijse inde Mage niet te recht verteert en wort / dat schaet den geheele lichaemĕ Gelijck als die wortel van dĕ boom geen vo

etsel ontfanght / soo beghint die heele planten te dorrĕ en mede soo als de Mage ongestelt is / so ontstellet al datter aĕ ’t lichaem is ende daerom groote sorghe / becommerde sinnen / verhouwen winden crencken de Mage seer / maer boven al overvloedicheydt van spijs ende dranck. Alsem bier of Alsem wijn is goet gedroncken voor een quade maghe.

Vande Lever

Die Lever heeft somtijdts ghebreck van verstoptheydt in haer dunne aderkens dat het daer af comt groote stercke ende ontallijcke pijn inder rechtersijde daer die Lever leyt / waer tegĕ goet sijn ghebesicht Vijgen ende Corinten / ende Granaet-wijn. Wijn verwermt de Lever eň ontstoptse / ende conforteertse Maer Endivi (*) water is goet ghedroncken voor een heete Lever.

Vande Milte.

Die Milte heeft somtijts ghebreck van swellinge / comende van quaet bloet / daer veel onghemaeckĕ uit rijsĕ / waer toe goet is dat mense uitwendigh smeert met Mey-boter (*) of salve / ende datmen vet bier en broot eet met Notemuscaet of Conserf van Alsem ghebesicht.

Van het inghewandt

Het ingewant wort altemet gequelt met wormen / windĕ of couwe gicht (*) ende verstoptheyt van
camergang / waer af die menschĕ onlijdelijcke pijn crijghen in haeren buyck. Hier toe diende

Camil

vorige pagina
index

is een sonderlingh goet Longhe cruyt

Van ’t Herte.

’T Herte salmen gesont ende welvarent houden door een vrolijck ghemoet / lustighe exercitie / vrede ende blijschap / daerom salmen schouwĕ quade passien en verstoornissen / ooc quade luchten ende stancken die de goede gesteltenissen des herten bederven / en stellen hen selven tot een goet genoeghen / vrolijckheyt des herten / tot blijschap en vrede ende lustighe exercicien / ende schouwen alle quade passien / vuyle stancken ende nevelachtighe luchten. Clare welrieckende wijn gedroncken verfraeyt eň verheugt het herte bovĕ maten seer / desgelijcx lustige fraeye hoven / boomgaerden / ende groene plaetsen verheugen het herte seer / wel oock veranderinghe van wercken te doen brenght blijschap aen. Musijck ende snaerspel ende lustige liedekens verdrijven weer herten droeffenissen ende verschrickingen. Pimpernel (*) geleyt in roode wijn ende die gedroncken verfraeyt het herte wel matigh ghedroncken zijnde / versche hoender eyckens gegeten genereren versch bloedt int herte Goudt Silver Peyrlen / Corael / Muscus / Bernagebloemkes / Confili de greyn (*)/ verstercken ’t herte wonderlijck wel / maer boven al een gheruste consciencie / sonder welc niemant vrolijc leven mach / want die wijse man seyt: Een geruste consciencie is een gestadighe blijschap / maer een ongheruste consciencie brentght aen een gestadigh lijdĕ ende benautheyt.

Vande Maghe

Die gesontheyt des Maegs wort onderhouden door maticheyt van spijse eň dranck te nutten / en datmen op sijnĕ gesetten tijt eet ende drinckt / want alsmĕ buytens tijdt veel eet of drinckt dat belet het teeren des Maeghs / ghelijck

een

vorige pagina
index

Vande Ooren.

’T Ghehoor wort ghecrenckt door vercoutheyt / oft vervuyltheyt in de ooren / oft verstoptheyt van grove humeurĕ des breyns. Maer oly van bitter Amandelen ende oly van persick kernen met wat catoens inde ooren gedaĕ opent die conduyten ende is goet voor’t verlooren ghehoor. Ende oock ist seer goet dat men Isop / Alsem / Poley (*) siede in water / ende datmen over dien dompe de ooren houde / dat is goet voor’t ghehoor / ende om de wormkes daer uit te verdrijven. ‘Tgehoor heeft zijn vermakelijckeyt in vrolijcke divisen / lustig leerlijcke Liedekens te singhen / ende snaren spel te hooren spelen.

Van ’t riecken.

Die sijn ghesontheyt bemint sal hem wachten van leelijcken stanc te riecken / als vă keerssen eerst uit ghedaen oft inde pijp bernende / of stanc in’t vier oft vuyle lampen: dat is al quaet / en dat soude een mensche lichtelijc een sieckte af crijgen als coortse oft peste. Maer lieflijcke welrieckende dingen te riecken verfraeyen des menschen hert en sinnen / als sijn Roosen / Naghelen (*) / Lavendel bloemen / Mey bloemen. Tegens verloorĕ reucke is goet ghestooten Nighel (*) saet daer aen geroken.

Vanden Longen ende Borst.

Die Longen sijn lecker ende hebben geerne soet ende versaefte dinghen / als soete-melck ghemenght met suycker / witte maeghdĕ- honigh om te slicken gesuykerde Amandelen / stock suycker / blauw rasijnen / Dodickse vijgĕ / soet hout. Maer gesouten vleesch / peckel haringh / ende alle scherpe suyre dinghen : alsoock den roock zijn der Longen contrarie. Nieuwe soete wijn opghewelt met Carentĕ en stock suycker en daer altemet wat af gebesicht helpt den crop ende den Longen. Ysope

is

vorige pagina
index